3 Ocak 2009 Cumartesi

Statik Elektrikten Yangın Oluşumu

Bu yazımızda çağdaş yaşamın vazgeçilmezi olarak kabul ettiğimiz elektrikten, daha doğrusu statik elektrik ve yangınla ilişkilerinden bahsetmek istedik.
Hani bazen kapı kolunu tutmak üzere iken cızzz diye bir ses ve vücudumuzu sarsan bir olay olur ya, bu hadise yangın çıkarabilir mi?
Yanıcı bir maddenin oksijen bulunan bir ortamda ısı ile girdiği kimyevi reaksiyon olan yanmanın, insan denetimi/kontrolünden çıkarak felaket olarak yorumladığımız haline dönüşmesini “YANGIN” olarak tarif etmekteyiz. İşte yangın dünyanın her tarafında küçük kelime değişiklikleri olsa da bu şekilde tarif edilmektedir. Günlük yaşantımızın her anı, insanoğlunun yaşamındaki her adımının yangınla direkt veya dolaylı olarak ilişkili olduğunu söylersek abartmış sayılmayız. Sabah yatağınızdan kalkıp, gece yatıncaya kadar geçirdiğiniz zaman içindeki, davranışlarınızı gözünüzün önüne getirin. Yukarıdaki tarifi de düşünerek bu hareketlerinizi yorumlayınca yangının hep sizin yakınınızda kendini göstermek için beklediğini göreceksiniz. Tıpkı mikropların hasta etmek için vücudun zayıf kalmasını beklediği gibi.
1.1. Elektrik Sözlükte maddenin en küçük parçası olan atomda bulunan elektronların hareketi ile ortaya çıkan enerji olarak tarif edilmektedir. Atölye, imalathane, fabrika vb. gibi endüstriyel işletmeler, okul, hastane, otel, motel gibi sosyal tesisler, resmi daireler ve evlerimiz gibi yaşam mahallerinde kısacası insanın var olduğu her yapıda aydınlatma, ısıtma, besleme vb. amaçlarla kullanılan bütün makine ve cihazların çalışması çoğu zaman elektrik enerjisi ile sağlanabilmektedir. Kısacası elektrik, çağdaş yaşamın vazgeçilmez enerji kaynağıdır.1.2. Statik elektrik Statik elektrik belli bazı nedenlerle meydana gelen ve isminden de anlaşıldığı gibi bir işe yaramayan ve arklar şeklinde boşalan elektriktir. Daha açacak olursak, elektronların atomlar arasında hareket etmesiyle ortaya çıkan enerji olarak düşünülebilir. Buradaki hareket, elektronların çekirdek etrafındaki hareketi değil, farklı atomlar arasındaki hareketidir. Statik elektriğe en büyük örnek olarak yıldırım verilebilir. Kısacası statik elektrik katının katıya, sıvının katıya veya iki sıvının birbirine sürtünmesi sonucu oluşan, genel olarak bir işe yaramayan ve zaman zaman arklar şeklinde boşalan elektrik enerjisidir. Bu boşalma genel olarak kontrol altına alınamaz ve statik elektrikten faydalanılamaz. Ancak bu kontrolsüz güç çok önemli bir yangın çıkış sebebidir. Endüstriyel ve ticari işlemlerde, yangın riskinden dolayı statik elektriğin büyük bir önemi vardır. Endüstriyel ve ticari işlemlerde statik elektrik transport işlerinde, konveyör bantlarında, kaplama işlemlerinde, örtme ve doldurma işlemlerinde, basım ve matbaa işlemlerinde, karıştırma işlemlerinde ve sprey uygulamaları gibi birçok yerde görülmektedir. İki cismin birbirine sürtünmesiyle, sıkıştırma gibi herhangi bir mekanik etki sırasında veya ısının bazı kristallere olan tesiri sebebiyle meydana gelen ve tesirini, çekme, itme, mekanik veya kimyasal olaylar şeklinde gösteren bir enerji çeşididir. İnsanlar elektriği yüzyıllar önce kehribarın, mesela kumaşa sürtülmesinden sonra toz ve kıl gibi hafif cisimleri kendisine çekme olayı ile tanımlanmıştır. Statik elektrik (elektriklenme) aşağıdaki şekillerde meydana gelir. Sürtünme ile: Ebonit çubuk yün kumaşa sürtüldüğünde ebonitin (-), yün kumaşın (+) yüklendiği, cam çubuk ipek kumaşa sürtüldüğünde camın (+), ipek kumaşın ise (-) yüklendiği görülür. Sürtünme ile elektriklenme yalnızca bazı yalıtkan maddeler arasında görülür. Etki ile: Yüklü bir cisme bir başka iletken cisim yaklaştırıldığında aynı tür yükler birbirini itip, zıt yükler birbirini çekeceği için cisimlerin üzerinde bir yük hareketi oluşacaktır. Dokunma ile: Yüklü bir cisim nötr veya yüklü bir başka iletken cisme dokundurulduğunda aralarında yük alışverişi olur ve bir süre sonra yükler dengelenerek yük alışverişi durur.

1.3.Topraklama Elektriksel bakımdan iletken bir parçayı bir topraklama tesisi üzerinden toprağa bağlamaktır. Elektrik, insanoğlu için vazgeçilmez güç yanında, statik elektrik önlemi alınmadığında/topraklama yapılmadığında kötü sonuçlar doğurabilecek depolanamayan ve bir işe yaramayan enerji kaynağıdır. Hele hele elektrik/statik elektrik yangın sonrası raporlarda sürekli yangın çıkaran bir günah keçisi olarak vurgulanmaktadır.
Öncelikle insan hayatını güvence altına almak için elektrik tesisatlarında, gerilim altındaki kısımlar yalıtılmakta ve bir tesisatın dış (açıktaki) iletken bölümlerini o tesisatın ana toprak ucuna bağlanmasıyla topraklama yapılmaktadır. Topraklama, topraklamak için kullanılan araç, düzen ve yöntemlerin tümüdür. Elektrik tesisatlarındaki yalıtımlarda meydana gelebilecek bir hasar sonucu oluşan hatalarda öncelikle can ve sonrada mal güvenliği amacıyla topraklama yapılmaktadır. Akaryakıt yüklü araçlar ile cephane yüklü araçların alt taraflarında aşağı doğru sarkıtılmış, oluşan statik elektriği toprağa akıtmak üzere yapılmış zincir ya da tel gibi metalleri hemen hepimiz görmüşüzdür. Ya da sıvı yakıt yüklü tankerlerin, tank içindeki dalgakıranların aynı zamanda statik elektrik önleme tedbiri olarak da görebiliriz.

2. Statik Elektrik Oluşumu
İki farklı yükteki malzeme birbirine değdiği zaman bir elektron transferi meydana gelir. Bunun sonucu bir malzemede negatif yük fazlalığı öteki malzemede pozitif yük fazlalığı gözlenir ve iki malzeme birbirinden ayrılırsa, her birinde artık yükler kalır. Bu olaya elektrostatik yüklenme denir. Statik elektrik toz metal parçacıkların pnömatik konveyörlerden geçmesi esnasında, buhar/hava ve gazların borular içerisinde taşınması konveyör bantlarının kendi hareketi herhangi bir taşıtın hareketi ve birbirine değen yüzeylerin hareketleri sırasında, her harekete bağlı olarak statik elektrik oluşabilir. Herhangi bir madde statik elektrik ile yüklenmişse, her zaman buna eşit miktar ama zıt işaretli yükler ortamda bulunur. Yüklenmenin sona ermesi ile artık yükler birbirini dengelemeye başlar. Yük boşalması işlemi, yüklü maddenin direncine ve topraklanma durumuna bağlıdır. Plastik malzemeler için bu yük boşalması saatler hatta günler alabilirken, gaz/buharlarda yük boşalması(deşarj) diğer sıvı ve katı maddelere göre daha süratli olur. Bu nedenle, gazların deşarjı sırasında bir yangın oluşması ihtimali daha fazladır. Yanıcı gazlar ile işlem yapılırken daha dikkatli olmak gerekir. Ayrı ayrı bulunan pozitif ve negatif yüklerin aniden birleşmesinden yangın ve patlamalar meydana gelebilmektedir. Elektrik yükleri tek başlarına bir patlamaya ve yangına sebebiyet vermezler. Tablo 1’den de görüleceği gibi ortamdaki nem oranı arttıkça statik enerji miktarı azalmaktadır. Statik yüklenmeler yüksek voltaj değerlerinde olduklarından bazen görünür hale de gelebilirler. Işığın görünür hale gelebilmesi için en az 6000–7000 volt civarında olması gerekir. Yani manyetolu çakmaklardaki görünür ışık yaklaşık 7000 voltluk değerde patlama yapan statik yüktür. Statik yükün voltajı fazla olmasına karşın, akımı çok zayıftır. Çıplak ayakla halı üzerinde yürürken ayakların karıncalanması statik yüktendir. İnsan vücudu bir direnç oluşturduğu kadar bir kondansatör görevi de yapar. İnsanların almış olduğu/yüklendiği statik elektrik hem sağlıklarına hem de kullanmış oldukları elektronik cihazlara zarar verir. Elektronik cihazları kullanma ve taşıma esnasında teknik personeller bilerek ya da bilmeyerek üzerindeki statik elektriği devre elemanlarına boşaltmakta (elektrostatik deşarj) o ekipmanları kullanışsız hale getirmekte ya da ömürlerini azaltmaktadır. Teknoloji ilerledikçe daha hassas elektronik malzemeler üretilmekte ve hassas bu küçük malzemeler statik yük önlemi olmadan dokunulduğunda kolaylıkla bozulabilmektedir.3. Statik Elektrikten Yangın Oluşumu
Statik elektriklenme sonucu yangın çıkması için statik elektriklenmenin tam oluşması, ayrı yüklerin bir yerde toplanması ve elektrik potansiyel farkı oluşturması, kıvılcımın yanma özelliği olan bir karışımın içinde oluşması, kıvılcımın yeterli enerjiye sahip olması gerekir. Gaz-hava ve buhar-hava karışımlarında karışım içindeki yanıcı maddenin sıcaklığı daha fazla ise patlama oluşur. Airesol taneciklerinin sıcaklığı da alevlenme sıcaklığının üstüne çok hızlı bir şekilde çıkabilir ve herhangi bir kıvılcım halinde patlamaya yol açabilir. Maddelerin yapısına bağlı olarak, işleme, öğütme, sürtünme, karıştırma, sıçrama, taşıma ve depolama işlemleri sırasında statik elektrik yüklenmeleri oluşur. Statik elektrik, iletken bir bağlantı olmaksızın, sürtünme ve harekete bağlı oluşan durgun elektriktir. Statik elektrik yüklü cisimlerin, birbirleriyle temas etmeleri sonucu kıvılcım oluşur. Patlama ve yangın tehlikeleri meydana gelir. Ayrıca kâğıt, kumaş gibi hafif ve iletken olmayan malzemelerin işlendiği veya kullanıldığı yerlerde, statik elektrik yüklü malzemelerin birbirlerini itmesi veya birbirlerine yapışması gibi üretim zorluğuna, hassas elektrik alet ve cihazlarının hatalı çalışmasına, insan vücudundaki normal elektrik dengesini bozarak, sinirsel sistemini etkilemesine yol açarak başka kazalara da davetiye çıkarabilir. Cep telefonları yakıt veya gazları ateşleyebilir. Cep telefonlarının açılması veya çalması sonucu yaydıkları dalga ateşe sebebiyet verecek küçük bir kıvılcımın oluşması için yeterli enerji üretir. Bunun için akaryakıt istasyonlarında bulunurken veya benzin motorlu çim biçme makinelerine, motorlu kayıklara, jeneratörlere yakıt doldururken cep telefonları kesinlikle kullanılmamalıdır. Ayrıca, cep telefonları kolay yanıcı veya patlayıcı gaz veya toz üreten materyallerin (solvent, yanıcı kimyasallar, yanıcı gazlar, hububat tozu vs.) bulunduğu ortamlarda kullanılmamalı veya kapatılmalıdır. Statik elektrik tehlikeleri ile aşağıdaki bazı örnek bilgileri verebiliriz:
-Statik elektrik boya endüstrisinde tutuşturma kaynağı oluşturan büyük bir tehlikedir. Patlayıcı olmayan sıvıların iletken olmayan bir boru veya hortumdan geçerken ya da kuru toz halindeki maddelerin yine iletken olmayan plastik kaplardan karıştırma kazanına geçer ken, paçacıkların hareketi sırasında oluşan kıvılcımlar uygun bir buhar-hava, toz-hava karışımının parlamasına neden olur.
- Henüz ülkemizde yaygın olmamakla beraber self servis akaryakıt istasyonlarında yaşandığı anlatılan bir örneği paylaşmak isterim. Aracına benzin almak üzere pompayı depoya koyup aracına binen ve tekrar inerek dolan depodan pompayı almak üzere elini uzatan sürücü tam tutmak üzere iken oluşan statik elektriklenme depo ağzında bulunan sıcak benzin buharlarını tutuşturması sonucu yangına sebep olmuştur. Burada pompayı depoya ilk koyarken yakıt hava karışımı yeterli değilken, dolan depo ağzında yeterli yanıcılık ortamının oluşması dikkat gerektiren bir davranıştır. Resim 4, bu olayın görüntüleridir.
- Çok hızlı giden uçaklarda, yüksek sürtünme kuvveti sebebiyle büyük değerde statik elektrik yükü toplanır. Bu yükler uçağın kanatlarındaki sivri uçlar vasıtasıyla sürekli atmosfere atılır. Sivri uçlar fazla elektrik yükünü etrafa yayarlar. Eğer bu boşaltma işi havada sürekli yapılmasaydı uçaklar yere inerken meydana gelecek şiddetli deşarjla uçağın infilak etmesi gibi bir olay oluşurdu.
- Tabanca boyası işlemi yapılırken tabanca memesinden basınçlı hava-bo-a karışımının sürtünmesi sebebiyle statik elektrik yükleri oluşur. Bu yüklerin sürekli boşaltılması gerekir. Boşaltılmaması durumunda meydana gelebilecek deşarj kıvılcımı solvent-hava ortamını tutuşturabilir. Bu nedenle her boya sprey odasında diğer topraklamalardan ayrı bir topraklama tesisatı yapılır. Bu bağlantı kıskaçlı seyyar kablo ile yapılır. Tabancanın madeni kısmı bu tesisata bağlanır. Ayrıca boya yapılan yerin bütün metal aksamı kaplar, aspirasyon sistemi, boyanacak metal parçalarda topraklanır.
- LPG yangınlarının çoğunluğu statik elektriklenmeler neticesinde çıkmaktadır. Lastik tekerlekli LPG taşıyan tankerlerde, seyir halinde iken sürtünme kuvveti sebebiyle statik elektrik yükü birikir. Bu yük metalik özellikte olmayan fiberglas gövdeli araçlarda daha fazladır. Yanıcı/parlayıcı sıvı taşıyan lastik tekerlekli tankerlerin topraklama mecburiyeti, bu statik elektrik yükünün tehlikeli seviyeye erişmeden sürekli olarak boşaltılması içindir.
- Yanıcı/parlayıcı/patlayıcı sıvıların boru ile nakli, bir kaptan diğerine boşaltılması esnasında statik elektrik birikimi oluşur. Buralarda bu yükün kıvılcım çıkararak boşalması (deşarj olması) patlama ve yangın tehlikesi doğuracağı için topraklama işlemi yapılır. Eğer ortamda statik elektrik oluşumu engellenirse kıvılcım çıkmayacağı için muhtemel yangın meydana gelmesi de engellenmiş olur. Her zaman güvenlik ekipmanları kullanılmalı ve topraklama bağlantılarının yapıldığından emin olunmalıdır. Solvent bir kaba ne kadar hızlı boşaltılırsa o kadar fazla statik elektrik yükü oluşur. Önlem olarak solvent akış hızı ayarlanmalı ve topraklama bağlantılar standartlara, yönetmeliklere uygun yapılmalıdır. Unutulmamalıdır ki birbirine karıştırılmayan iki sıvı akıtılıyorsa statik elektrik daha fazla olur.4.Statik Elektriğin Önlenmesi
4.1.Uyulması Gereken Kurallar
- Birinci ve en basit kural, potansiyel dengeleme ve topraklama kuralıdır. Potansiyel dengeleme aralarında potansiyel farkı bulunabilecek elektrik tesisatının bir bölümünü oluşturmayan ve genel olarak toprak potansiyelinde bulunan tüm yabancı iletken bölümler (metal borular/kanallar, metal yapı bölümleri vb.) ve dış/açıktaki iletken bölümleri (cihazların gövdeleri) aynı potansiyele getirmek yani potansiyel farklılıkların ortadan kaldırılması için yapılan bağlantıdır. Potansiyel dengelemeyi sağlayan koruma iletkenleri toprağa bağlanır.
- Bu işlem neticesinde iki cisim arasında yük değişimi olarak denge teşekkül ederek iki cisim yükleri birbirine eşit olur. Aralarında bir potansiyel farkı mevcut değildir ve dolayısıyla bir fark deşarjı da söz konusu olmaz.
- Statik elektriğin zararlı seviyeye gelmeden boşalması için ortamın belli bir iletkenlik düzeyinde olması gereklidir. İşte bu maksatla, bir litreden büyük sentetik akaryakıt kapları, iletken madde ile kaplanmalıdır. Eğer, ortamdaki nem miktarı kâfi derecede fazla ise cisimlerin üzerindeki nem tabakası da aynı işi görebilir. Bu halde, kaplar karton/kâğıt ile kaplanabilir, metalik boya ile boyanabilir veya iletken ağ içine alınabilir. Sentetik kaplara iletkenlik kazandırılması halinde potansiyel dengeleme yukarıda bahsedilen dolum esnasında da yapılmalıdır.
- Yanıcı/parlayıcı sıvıların konulduğu bütün depolar, boru donanımları ve boru bağlantıları statik elektriğin boşaltılması maksadıyla uygun şekilde potansiyel dengeleme/topraklama yapılmalıdır.
- Yanıcı/parlayıcı sıvı dolum yerlerinin emniyet açısından sınırlandırılması, giriş ve çıkışların kontrol altında tutulması gerekir. Uzun yoldan gelen lastik tekerlekli tankerler, dolum yeri girişinde bulunması gereken bir topraklama tertibatına seyyar kıskaçlı kablo ile irtibatlandırılmalıdır. Böylece, üzerinde biriken statik elektrik yükü boşaltılmış olacaktır. Aksi takdirde, dolum yeri girişinden dolum yerine araç gelene ve oradaki potansiyel dengeleme/ topraklama işlemine tabi tutulana kadar ortamın tehlikeli olması sebebiyle üzerindeki statik elektrik yükü, bir parlama veya patlamaya yol açabilir.
- Potansiyel dengeleme ve topraklama, yanıcı/parlayıcı/patlayıcı sıvıların bir kaptan diğerine aktarılması işlemi esnasında da yapılmalıdır. Sıvı parlayıcı ve patlayıcı maddelerin çok büyük akma hızları ile doldurulup boşaltılmasından, sıçramalı ve yüksek basınçla doldurulmasından kaçınılmalıdır. Aksi takdirde statik elektrik yükü birikimi fazla olacaktır.
- Boru sistemlerinde, statik elektriğin teşekkülü, akış oranına (litre/dakika), sıvı akış hızına, (metre/saniye) boru çapına ve boru uzunluğuna bağlıdır. Doldurma işlemi, sıçramaya meydan vermeyecek şekilde, yavaş hızda ve deponun yan yüzeyini yalayarak veya doldurma hortumunun ucu, kaptaki sıvı seviyesi altına indirilerek yapılmalıdır. - Tabanca boyası işinde, boyahane ortamında kolay yanıcı ve parlayıcı özellikte boya-hava karışımı vardır. Böyle bir ortamda statik elektrik yükünün boşalması esnasında ark tehlikelidir. Bunun için, boya tabancası, boyanacak metal parçalar, boya hücresinin bütün metal aksamı, aspirasyon sitemleri, boya kapları arasında bir potansiyel fark olmamalıdır. Bu maksatla, bütün bu bölümler potansiyel dengeleme yapılarak aynı potansiyele getirilmelidir.
- Makine ve tezgâhların transmisyon (konveyör vs.) tertibatlarındaki miller, yataklar, kayış ve kasnaklarda statik elektrik yükleri birikir. Eğer makine ve tezgâhın uygun topraklaması varsa, miller, yataklar ve kasnaklar metalden olup, iletken ve topraklı kısımla iyi temas halinde iseler bu kısımdaki yük toprağa intikal eder. Fakat genellikle transmisyon kayışları iletken olmayan malzemeden yapıldıkları için, sürtünme sebebiyle teşekkül eden yüklerin boşalması için kayışın kasnağı terk ettiği kısımlara topraklanmış metal taraklar konulmalıdır. Aksi takdirde bu kayışlar iletken özellikte olan bir maddeden yapılmalı veya bu özellikte bir madde ile kaplanmalıdır.
- Yalıtkan maddeler, üzerinde bulundukları elektrik yükünü kolay kolay dışarı atamazlar. Ayrıca, elektrik yükünün yalıtkan maddeler üzerindeki dağılımı da homojen değildir. Mesela, bunu bir deneyle izah edersek cam, plastik veya mühür mumundan yapılmış bir çubuk, bir yüklü kumaşa veya posta (kurutulmuş hayvan derisi) sürtüldüğünde, sürtünme kuvveti sebebiyle bu çubuk üzerinde statik elektrik yükü birikir. Çubuk camdan yapılmış ise pozitif, mühür mumundan yapılmış ise negatif ile yüklenir. Yalnız, bu yük çubuğun posta sürülen kısmında birikir. Çubuk boyunca homojen olarak yayılmaz. Çubuğun bu ucu, sonra küçük kâğıt parçalarına yaklaştırıldığında çubuk kâğıt parçalarını çeker. Hâlbuki bu işlem iletken olan bir metal çubuk ile yapılamaz. Zira metal çubukta meydana gelen statik elektrik yükleri, çubuk iletken olduğu için bütün çubuk yüzeyinden homojen olarak toprağa gider. Ancak bu işlem, metal çubuğun tutulan kısmına yalıtkan bir malzeme kaplamak suretiyle yapılabilir. O halde, iletken olmayan maddelerde statik elektrik yükü meydana getirildiği çevre içinde sabit kalmaya meyillidir. Yalnız, yük birikimini izole etmek üzere birçok madde üzerinde yükü toprağa akıtan iletken bir tabaka temin edilebilir.
- Pratikte, en çok rastlanan iletken tabaka nem vasıtasıyla sağlanabilir. Bilindiği gibi, nemli ve ıslak ortamlar yalıtkanların, yalıtkanlık özelliklerini azaltmaktadır. Esasında, kumaş, ağaç, kâğıt, beton gibi maddeler belli bir oranda nem ihtiva ederler. Ortamdaki nem miktarı arttırılırsa, nem cisim yüzeyleri üzerine yapışır ve ince iletken bir tabaka teşkil eder. Böylece, yükün böyle bir tabakadan alınması daha kolay olur. Aynı iletken yüzey, antistatik spreyler vasıtasıyla da temin edilebilir. Nemlendirmenin diğer bir amacı, nemli bir ortamda statik elektrik yüklerinin daha az oranda meydana gelmesidir. Havadaki nem oranı arttıkça, sürtünmeler sebebiyle ortaya çıkacak statik elektrik yükünde azalma olur. Ayrıca, havada nem oranı arttıkça havanın yalıtkanlık özelliği bozulmakta ve meydana gelen yüklerin tehlikeli bir seviyeye erişmeden ve ark da yapmadan hafif iletken özelliğindeki nemli hava ortamından diğer bir cisim veya toprak üzerinden bo şalması sağlanmaktadır.
- Çevre havasını statik elektrik akımının geçmesine izin verecek kadar nemli hale getirerek, statik elektrik birikimi engellenebilir. Nemlendirme birçok madde için zararlı olduğundan ve sıcak havalarda aşırı nem, insanları rahatsız edebileceğinden kullanım alanı sınırlıdır.
- Hava, normal koşullarda iletken değildir. Ancak, havayı yeterli oranda iyonlaştırarak statik elektriğin cisimlerde birikmesi önlenebilir. Havayı iyonlaştırmak için statik tarak, radyoaktivite ile iyonlaştırma veya açık alev gibi yöntemler kullanılmalıdır.
- Parlayıcı, patlayıcı, tehlikeli ve zararlı maddelerin üretildiği işlendiği ve depolandığı binalarda yıldırıma karşı önlemler, güncel standartlara göre alınmalıdır.
- LPG ikmali yapacak taşıt, dolum başlamadan önce topraklanmalı ve dolum sırasında topraklanmış olmalıdır. Dispenserler yakınında araçlara dolum esnasında kullanılmak üzere araç topraklama sistemi bulunmalıdır. Böylece bir yangın tehlikesinin oluşmasına engel olmaktadır. (İş Kanunu Madde:77, TS 11939 Madde:1.15)
- LPG otogaz istasyonlarında, bütün madeni bölmeler ile boru, vana, pompa, motor, tank ve dispenser uygun şekilde topraklanmış olmalıdır. (Par. Pat. Tehlikeli ve Zararlı Mad. Çal. İşyerleri ve İşlerde Alınacak Ted. Hak. Tüzük Madde: 42)
- Statik elektrik birikmelerine karşı, LPG tank sahasına giriş kısmında statik elektrik yük giderici sistem (levha, boru vb.) olmalıdır. (İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü Madde:339)
- Patlayıcı sıvıları yüklemeden önce tankerin içinde kalan sıvı boşaltılmalıdır ve içerdeki kimyasalın yanıcılığı kontrol edilmelidir. Eğer içerideki sovent parlayıcı ise dolumun emniyetli bir şekilde yapılabilmesi için gereken bütün tedbirler alınmalıdır. Düşük parlama özelliğine sahip bu solventten yüksek parlama noktalı bir solvent dolumu esnasında yangın çıkma ihtimalinin fazla olduğu unutulmamalıdır.
- Dolum nozulu, dolum biter bitmez hemen tanktan çıkarılmamalıdır. En az bir dakika kadar statik elektriğin pasifleşmesi beklenmelidir. Aksi takdirde dolum nozulu yukarı çekilirken yüzeyden ayrıldığı anda kıvılcım atlaması olabilir.
- Numune almak gerekiyorsa dolumdan en az bir dakika sonra cihaz içeri sokulmalıdır. Statik elektriğe pasifleşmek için zaman verilmelidir. Aksi halde numune alma cihazı ile yüzey arasında veya tank duvarı arasında kıvılcım atlaması olabilir.
- Kaptan kaba yükleme yapıldıktan sonra, hat suyla yıkanmamalıdır. Zira hat suyla yıkanırken statik elektrik meydana gelebilir ve patlamaya sebep olabilir.
- Metal kaplar doldurulurken, dolum nozulunun ucu daima kaba değmelidir veya kapla nozul arasında bağlantı yapılmalıdır.
- Sıralamada, tehlikeli sınıfına giren sahalarda mümkünse kayışla çalışan makine ve cihazlar bulunmamalıdır. Çünkü kayış statik elektrik meydana getirir. Kayış yerine iletken lastik kayışlar kullanılabilir. Fakat bu kayışlar zaman zaman değiştirilmelidir. Çünkü zamanla iletkenliklerini kaybedebilirler.
- LPG depolanan tank ve kaplar, kendileri topraklama vazifesi gördükleri için bunların topraklanmasına çoğu hallerde lüzum yoktur.
- Mümkünse buhar bulutundan uzak durulmalıdır. Yakınında olduğu zaman statik elektriklenmeye sebep olur. İnsan vücudunda biriken bu elektrik topraklanmış bir metal maddeye atlayabilir ve eğer tehlikeli bir bölgede bulunuyorsa yangın ve patlamalara sebep olabilir.
- Islak buhar veya pas parçacıkları taşıyan buhar, atmosfere atıldığında statik elektrik meydana getirir. İletken ve fakat yerden izole edilmiş her şey mesela, lastik tabanlı ayakkabı giyen bir operatör, bir tanker, bu buhar yakınında ise, elektrikle yüklenir. Bu yüzden iletken fakat topraklanmamış cisimleri buhar bulutlarından uzakta tutmalıdır.
- Bilhassa deponun üstündeki boşlukta parlayıcı buhar-hava karışımının oluşmasına sebep olan temiz, rafine edilmiş uçucu ürünler ihtiva edenler olmak üzere, depolama tankları, karayolu tankerleri, demiryolu tankerleri, gemiler veya mavnalardan dolum esnasında numune alınmamalıdır.
- Kıvılcım meydana gelmesini önlemek için, numune alınırken, numune alma hattı, devamlı surette topraklanmış vaziyette tutulmalıdır. Atmosferik elektrik hareketliliğinin veya yağışlı fırtınaların olduğu zamanlarda numune alma işlemi yapılmamalıdır.

4.2. Personelin Korunması
- İnsan vücudu, genel olarak oldukça iyi bir iletken sayılabilir. Ancak teknolojik gelişme neticesinde kullanılmaya başlanan sentetik orijinli giyim eşyası sadece insan vücudunu sadece topraktan izole etmez, aynı zamanda elektrostatik yükün oluşmasına neden olur. Bunun neticesinde, insan vücudunun yere göre kapasitansı artar. Oluşan yük sebebiyle de kötü bir ortam oluşur.
- Sentetik esaslı giyim eşyaları ve kalın lastik tabanlı yalıtkan ayakkabılar elektrostatik yüklerin oluşmasına neden olur. Vücut üzerindeki bu yükler herhangi bir iletkene temasta kıvılcım şeklinde kendini gösterir ve parlayıcı ortamlarda tutuşmaya neden olur. İnsanın giydiği giysilerden dolayı vücudu üzerinde oluşan yük birikimine ait nemlilik de dikkate alınarak ortaya çıkan enerji değerleri Tablo 2’de görülmektedir.
- Personele kişisel koruyucu, uygun iş eldiveni, kıvılcım çıkartmayan iş ayakkabısı, yeterli sayıda güvenlik malzemesi verilmelidir.
- Çalışanlara, yaptıkları işlerde özellikle maruz kalınacak tehlikeler, yangın halinde alınması gereken tedbirler, artıkların etkisiz hale getirilmesi, doldurmada, boşaltmada ve işyerinin temizlenmesinde gerekli özel işlemler hakkında eğitim, alıştırma, tecrübe ve uygulama suretiyle yeterli bilgi verilmeli ve bu hususlar işçinin işyeri dosyasında belirtilmelidir. İşçilerin yeterli eğitime ve uygulaa yeteneğine sahip oldukları, işveren veya işyeri sorumlusu tarafından saptanmadan işe başlatılmamalı, çalıştırılmamalı veya başka bir işe verilmemelidir. (Par. Pat. Tehlikeli ve Zararlı Mad. Çal. İşyerleri ve İşlerde Alınacak Ted. Hak. Tüzük Madde:73)
- Parlayıcı buharların olması muhtemel alanlarda, kıvılcım çıkarabilecek ayakkabılar, kuru bölgelerde lastik ayakkabılar, sentetik elyaflı elbiseler giyilmemelidir.

5. Sonuç
Yangın için gözle takip edilemeyen tehlikeli bir güç olarak gördüğümüz statik elektrik kurallara uymak suretiyle etkisiz kılınabilirken kuralları ihlal felaketin davetiyecisi olacaktır.
Digg Google Bookmarks reddit Mixx StumbleUpon Technorati Yahoo! Buzz DesignFloat Delicious BlinkList Furl

0 yorum: on "Statik Elektrikten Yangın Oluşumu"

Yorum Gönder

 
 
bitkisel tedavi, yemek tarifi, yabancı şarkı dinle - sitemap